Thuốc và bữa ăn: những tương tác với thức ăn cần biết

Xung quanh chuyện thuốc và ăn uống có rất nhiều lời khuyên truyền miệng — phần lớn không chính xác, và một số khiến người bệnh kiêng khem tới mức thiếu dinh dưỡng.

Đồng thời cũng có những tương tác thật mà ít người biết.

Nguyên tắc chung: uống với nước lọc

Với hầu hết các loại thuốc, nước lọc là lựa chọn an toàn nhất. Và uống đủ nước — một cốc đầy, không phải một ngụm nhỏ.

Uống với quá ít nước có thể khiến viên thuốc dính lại trên đường xuống và gây kích ứng.

Những đồ uống cần hỏi

Sữa và sản phẩm từ sữa. Với một số thuốc, các khoáng chất trong sữa làm giảm hấp thu đáng kể.

Nước ép một số loại trái cây. Có loại ảnh hưởng tới cách cơ thể xử lý một số thuốc.

Trà và cà phê. Với một số thuốc có tương tác; ngoài ra caffeine cộng với một số thuốc có thể gây bồn chồn.

Nước khoáng có nhiều khoáng chất. Tương tự như với sữa với một vài loại thuốc.

Hãy hỏi dược sĩ nếu bạn có thói quen uống thuốc với thứ gì khác ngoài nước lọc.

Những thức ăn cần hỏi

• Thực phẩm giàu chất xơ ăn cùng lúc với một số thuốc.
• Các loại rau lá xanh đậm với một số thuốc cụ thể.
• Thực phẩm lên men với một vài nhóm thuốc.
• Thực phẩm bổ sung khoáng chất.

Quan trọng: đừng tự kiêng những nhóm thực phẩm này khi chưa được dặn. Chúng là phần của chế độ ăn lành mạnh, và việc kiêng không cần thiết gây hại nhiều hơn lợi.

Với thuốc cần chế độ ăn ổn định

Một số thuốc đòi hỏi lượng ăn của một vài nhóm thực phẩm giữ ở mức tương đối ổn định, thay vì kiêng hẳn.

Nếu bạn đang dùng loại như vậy, bác sĩ sẽ dặn rõ. Nguyên tắc là:

• Không kiêng hẳn.
• Không ăn thay đổi thất thường.
• Giữ mức ăn tương đối đều.
• Báo bác sĩ nếu chế độ ăn thay đổi đáng kể.

Hãy hỏi rõ nếu bạn nhận được lời dặn kiểu này, và đừng tự suy diễn thành kiêng tuyệt đối.

Đừng kiêng khem theo lời truyền miệng

Đây là vấn đề thật ở Việt Nam. Người bệnh nghe người quen bảo phải kiêng thứ này thứ kia, rồi ăn uống thiếu chất trong nhiều tháng.

Hậu quả:

• Thiếu dinh dưỡng làm cơ thể yếu đi.
• Hồi phục chậm hơn.
• Sụt cân không mong muốn.
• Chất lượng sống giảm.

Hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về chế độ ăn phù hợp, thay vì kiêng theo lời khuyên không có cơ sở.

Những câu nên hỏi

• Thuốc này có cần kiêng gì không.
• Nếu có thì kiêng hẳn hay chỉ ăn đều.
• Uống với nước lọc được không.
• Em hay uống trà, có sao không.
• Em ăn chay, có ảnh hưởng gì không.

Hãy nói rõ thói quen ăn uống thật của bạn, kể cả những thứ bạn nghĩ không liên quan.

Với người ăn kiêng theo bệnh

Nếu bạn đang phải ăn theo chế độ riêng cho một bệnh khác, hãy nói rõ khi nhận thuốc mới. Đôi khi hai yêu cầu có thể mâu thuẫn và cần được điều hoà.

Ví dụ: một số dạng thuốc có hàm lượng muối đáng kể, cần cân nhắc với người phải hạn chế muối. Hãy hỏi dược sĩ.

Khi nhịn ăn theo tôn giáo

Hãy nói với bác sĩ trước:

• Bạn nhịn ăn trong khoảng thời gian nào.
• Có thể sắp lại giờ uống thuốc không.
• Có loại nào không nên uống lúc đói không.
• Có cách nào điều chỉnh phù hợp không.

Đừng tự bỏ thuốc trong thời gian đó. Thường có cách sắp xếp nếu biết trước.

Khi ốm và không ăn được

Nếu bạn đang ốm và ăn rất ít:

• Hỏi dược sĩ có nên tiếp tục thuốc cần uống sau ăn không.
• Hỏi có cần điều chỉnh gì trong những ngày này không.
• Cố gắng uống đủ nước.
• Báo bác sĩ nếu không ăn được nhiều ngày.

Đừng tự bỏ thuốc chỉ vì không ăn được — hãy hỏi trước.

Về thực phẩm chức năng và vitamin

Đây là nhóm hay bị quên kể nhất. Chúng có thể:

• Tương tác với thuốc điều trị.
• Chứa khoáng chất ảnh hưởng tới hấp thu.
• Ảnh hưởng tới kết quả xét nghiệm.

Hãy kể ra, và hỏi có cần uống cách xa thuốc không.

Khi bạn thay đổi chế độ ăn

Nếu bạn định thay đổi đáng kể cách ăn uống, hãy nói với bác sĩ trước:

• Bắt đầu ăn chay hoặc bỏ một nhóm thực phẩm.
• Áp dụng chế độ giảm cân nghiêm ngặt.
• Nhịn ăn gián đoạn theo giờ.
• Bắt đầu dùng thực phẩm bổ sung liều cao.

Với một số thuốc, thay đổi chế độ ăn ảnh hưởng tới hiệu quả điều trị. Với một số bệnh, thay đổi đột ngột cũng ảnh hưởng tới các chỉ số.

Việc hỏi trước giúp bác sĩ theo dõi phù hợp, thay vì bối rối khi thấy chỉ số thay đổi mà không rõ lý do.

Về nước uống trong ngày

Với nhiều thuốc, uống đủ nước quan trọng hơn người ta nghĩ:

• Giúp thuốc đi xuống dạ dày thay vì dính lại.
• Hỗ trợ cơ thể xử lý và đào thải thuốc.
• Giảm một số tác dụng phụ như táo bón.

Nhưng cũng có trường hợp ngược lại: với một số bệnh, bác sĩ có thể dặn hạn chế lượng nước. Hãy hỏi mức phù hợp với bạn thay vì áp dụng lời khuyên chung.

Cân bằng là mục tiêu

Với phần lớn người dùng thuốc dài ngày, mục tiêu về ăn uống là:

• Ăn đủ chất, đa dạng.
• Kiêng đúng những gì được dặn, không kiêng thêm.
• Giữ nếp ăn tương đối đều.
• Uống đủ nước.
• Hỏi khi không chắc.

Tóm lại

Nước lọc là lựa chọn an toàn nhất để uống thuốc, và hãy uống đủ nước chứ không phải một ngụm. Hãy hỏi cụ thể về sữa, trà, cà phê và nước ép nếu bạn có thói quen đó. Nhưng đừng tự kiêng khem theo lời truyền miệng — kiêng không cần thiết gây thiếu chất và hại nhiều hơn lợi. Nếu được dặn phải ăn đều một nhóm thực phẩm, đừng hiểu thành kiêng hẳn.

Câu hỏi thường gặp