"Uống hết đơn nhé" là câu bác sĩ hay dặn, và cũng là câu hay bị bỏ qua nhất.
Lý do rất hợp lý từ phía người bệnh: đã khỏi rồi thì uống thêm làm gì cho hại người.
Nhưng với nhiều loại thuốc, cách nghĩ đó gây hại thật.
Ba nhóm thuốc khác nhau về thời gian
Nhóm dùng khi cần. Uống khi có triệu chứng, hết thì thôi. Ví dụ một số thuốc giảm đau, hạ sốt.
Nhóm phải uống đủ đợt. Phải hoàn thành số ngày được chỉ định dù đã hết triệu chứng từ giữa chừng.
Nhóm dùng lâu dài. Uống liên tục để kiểm soát bệnh, không tự ngừng.
Ba nhóm này rất khác nhau, và nhầm lẫn giữa chúng là nguyên nhân của nhiều vấn đề.
Vì vậy câu hỏi quan trọng nhất khi nhận đơn là: loại này thuộc nhóm nào?
Vì sao ngừng sớm ở nhóm hai gây hại
Với một đợt điều trị nhiễm trùng, triệu chứng thường hết trước khi tác nhân gây bệnh được xử lý hết.
Bạn thấy khoẻ vì số lượng đã giảm nhiều, nhưng phần còn lại — thường là phần khó xử lý nhất — vẫn còn.
Hậu quả có thể là:
- Bệnh tái phát, đôi khi nặng hơn.
- Phải điều trị lại từ đầu, dài hơn.
- Góp phần vào tình trạng kháng thuốc.
Về kháng thuốc
Đây là vấn đề y tế toàn cầu và nó bắt đầu từ những quyết định rất nhỏ trong nhà mỗi người.
Những việc góp phần làm tình hình xấu đi:
- Tự mua kháng sinh không có chỉ định.
- Dùng kháng sinh cho bệnh do vi rút, ví dụ cảm thông thường.
- Ngừng giữa chừng khi thấy đỡ.
- Dùng kháng sinh còn thừa từ đợt trước.
- Dùng đơn của người khác.
- Cho người thân uống phần thuốc của mình.
Hậu quả lâu dài: những nhiễm trùng thông thường trở nên khó điều trị. Đây không phải chuyện xa vời — nó đã xảy ra.
Cảm và cúm không cần kháng sinh
Đây là hiểu nhầm phổ biến nhất ở Việt Nam. Phần lớn trường hợp cảm, ho, sổ mũi thông thường là do vi rút, và kháng sinh không có tác dụng với vi rút.
Uống kháng sinh trong những trường hợp này:
- Không làm bạn khỏi nhanh hơn.
- Vẫn gây tác dụng phụ.
- Góp phần vào kháng thuốc.
- Tốn tiền.
Nếu bác sĩ không kê kháng sinh cho đợt cảm của bạn, đó thường là quyết định đúng chứ không phải bác sĩ làm qua loa.
Hãy hỏi: "Trường hợp của em có cần kháng sinh không ạ, vì sao?"
Với nhóm thuốc dùng lâu dài
Với nhóm này, câu hỏi không phải "uống bao nhiêu ngày" mà là "theo dõi thế nào".
Hãy hỏi:
- Dự kiến uống trong bao lâu.
- Bao lâu đánh giá lại.
- Có khả năng giảm hoặc ngừng trong tương lai không.
- Cần làm xét nghiệm theo dõi gì.
Với một số loại, việc ngừng đột ngột gây phản ứng nguy hiểm. Đây là lý do luôn phải hỏi trước, kể cả khi bạn thấy hoàn toàn khoẻ.
Khi bạn muốn ngừng vì lý do chính đáng
Có những lý do hợp lý để bàn về việc ngừng:
- Tác dụng phụ không chịu được.
- Chi phí vượt khả năng.
- Quá nhiều loại thuốc cùng lúc.
- Bạn đã thay đổi lối sống và muốn thử giảm.
Tất cả đều đáng nói ra. Nhưng hãy nói với bác sĩ thay vì tự quyết.
Bác sĩ có thể giảm dần theo kế hoạch, đổi loại khác, hoặc giải thích vì sao chưa nên ngừng.
Về thuốc còn thừa
Nếu bạn ngừng sớm và còn thuốc:
- Đừng giữ lại để dùng cho đợt sau.
- Đừng cho người khác dùng.
- Hỏi dược sĩ về cách xử lý đúng.
Đặc biệt với kháng sinh: loại và thời gian dùng phụ thuộc vào từng tình huống cụ thể, và dùng lại không đúng có thể gây hại nhiều hơn lợi.
Nếu bạn đã lỡ ngừng sớm
- Đừng tự uống tiếp phần còn lại sau nhiều ngày.
- Liên hệ bác sĩ để được hướng dẫn.
- Nói rõ bạn đã uống được bao nhiêu ngày.
- Theo dõi xem triệu chứng có quay lại không.
Cách nhớ uống đủ đợt
- Ghi ngày bắt đầu và ngày kết thúc lên hộp thuốc.
- Đánh dấu vào lịch mỗi ngày.
- Đặt báo thức cho tới ngày cuối.
- Dùng hộp chia thuốc theo ngày.
Với đợt điều trị ngắn, việc ghi rõ ngày kết thúc lên hộp là cách đơn giản và hiệu quả nhất.
Dạy con hiểu điều này
Nếu trong nhà có trẻ dùng thuốc, hãy giải thích theo cách trẻ hiểu được: thuốc cần thời gian để làm xong việc của nó, và dừng giữa chừng thì việc chưa xong.
Với thuốc cho trẻ, việc dùng đủ đợt càng quan trọng — và tuyệt đối không tự điều chỉnh theo cân nặng hay tuổi mà không hỏi bác sĩ.
Tóm lại
Có ba nhóm thuốc rất khác nhau về thời gian dùng, nên câu hỏi quan trọng nhất khi nhận đơn là loại này thuộc nhóm nào. Với đợt điều trị nhiễm trùng, triệu chứng hết trước khi công việc của thuốc xong — ngừng sớm gây tái phát và góp phần vào kháng thuốc. Đừng giữ thuốc thừa để dùng sau, đừng dùng đơn của người khác, và nếu muốn ngừng vì lý do chính đáng thì hãy bàn với bác sĩ thay vì tự quyết.
Câu hỏi thường gặp
Thấy khỏi rồi có ngừng thuốc được không?
Tuỳ loại thuốc. Hãy hỏi bác sĩ ngay khi nhận đơn về việc có được ngừng khi thấy đỡ không.
Vì sao kháng sinh phải uống đủ ngày?
Vì ngừng sớm có thể khiến nhiễm trùng chưa được xử lý hết và góp phần vào tình trạng kháng thuốc.
Thuốc còn thừa có giữ lại dùng sau không?
Không nên, đặc biệt với kháng sinh. Hãy hỏi dược sĩ về cách xử lý thuốc thừa.
Nếu lỡ ngừng sớm rồi thì làm gì?
Hãy liên hệ bác sĩ để được hướng dẫn, đừng tự uống lại phần còn thừa.