Có một khoảng cách lớn giữa đơn thuốc bác sĩ kê và những gì thật sự được uống.
Với bệnh mạn tính, tỷ lệ người không dùng thuốc đúng như chỉ định là rất cao — và điều này ảnh hưởng tới kết quả điều trị nhiều hơn phần lớn những yếu tố khác.
Nhưng nguyên nhân hiếm khi là do lười.
Những lý do thật
Tác dụng phụ. Người bệnh thấy khó chịu và tự ngừng thay vì báo lại.
Thấy đỡ rồi nghĩ là khỏi. Đặc biệt với những bệnh không có triệu chứng rõ.
Quá nhiều loại thuốc. Khi phải uống nhiều loại vào nhiều giờ khác nhau, việc nhầm lẫn gần như không tránh khỏi.
Chi phí. Người bệnh giảm liều hoặc mua ít hơn để tiết kiệm mà không nói với ai.
Không hiểu vì sao phải uống. Không thấy lý do thì khó duy trì.
Lịch uống phức tạp. Trước ăn, sau ăn, cách xa thuốc kia, ngày uống ngày nghỉ.
Quên đơn giản. Nhất là với liều giữa ngày.
Nghe lời khuyên từ người khác. Người quen bảo thuốc đó hại gan hại thận.
Khó nuốt hoặc khó mở vỉ. Vấn đề rất thật với người cao tuổi.
Vì sao tự ngừng khi thấy đỡ là nguy hiểm
Đây là nguyên nhân phổ biến nhất và cũng gây hậu quả nặng nhất.
Nhiều bệnh gây tổn thương mà không có triệu chứng gì trong nhiều năm. Người bệnh thấy khoẻ bình thường nên nghĩ không cần thuốc nữa.
Thực tế, cảm giác khoẻ đó chính là kết quả của việc uống thuốc.
Với một số loại thuốc, việc ngừng đột ngột còn gây phản ứng nguy hiểm riêng. Đây là lý do luôn phải hỏi bác sĩ trước khi ngừng bất cứ thuốc nào.
Về kháng sinh — một trường hợp riêng
Với kháng sinh, việc uống đủ ngày theo chỉ định rất quan trọng.
Ngừng khi vừa thấy đỡ có thể khiến nhiễm trùng chưa được xử lý hết và góp phần vào tình trạng kháng thuốc.
Hãy hỏi bác sĩ rõ số ngày cần uống, và hỏi lại nếu bạn không chắc.
Cũng đừng bao giờ tự mua kháng sinh mà không có chỉ định, và đừng dùng kháng sinh còn thừa từ đợt trước hoặc của người khác.
Nói thật với bác sĩ
Đây là việc quan trọng nhất trong cả bài này.
Nếu bạn không uống đều mà bác sĩ tưởng bạn uống đều, hậu quả có thể là:
- Bác sĩ kết luận thuốc không hiệu quả.
- Họ tăng liều hoặc đổi sang thuốc mạnh hơn.
- Bạn phải chịu tác dụng phụ nhiều hơn mà không cần thiết.
- Chi phí tăng lên.
- Vấn đề thật không được giải quyết.
Hãy nói đơn giản: "Bác sĩ ơi, em có mấy hôm quên uống" hoặc "Em uống được khoảng một nửa số ngày thôi ạ."
Bác sĩ cần biết sự thật để giúp bạn, không phải để trách bạn.
Khi tác dụng phụ là lý do
Đừng tự ngừng. Hãy báo lại và hỏi:
- Tác dụng phụ này có giảm dần sau một thời gian không.
- Có cách nào giảm bớt không.
- Có thuốc thay thế không.
- Đây có phải dấu hiệu cần dừng ngay không.
Nhiều người bỏ hẳn điều trị vì một tác dụng phụ mà lẽ ra đổi thuốc là xong.
Khi chi phí là lý do
Đây là vấn đề thật và không có gì phải ngại khi nói ra. Hãy hỏi:
- Có loại tương đương giá thấp hơn không.
- Bảo hiểm chi trả phần nào.
- Có chương trình hỗ trợ nào không.
- Nếu chỉ đủ tiền cho một số loại thì nên ưu tiên loại nào.
Câu cuối là câu quan trọng. Uống đúng vài loại quan trọng nhất tốt hơn nhiều so với uống chắp vá tất cả rồi bỏ giữa chừng.
Hãy hỏi bộ phận công tác xã hội của bệnh viện về các nguồn hỗ trợ.
Khi quá nhiều loại là lý do
Hãy mang toàn bộ thuốc đang dùng tới buổi khám và hỏi:
- Có loại nào không còn cần thiết không.
- Có loại nào gộp được không.
- Có loại nào uống ít lần trong ngày hơn không.
- Có thể sắp lại giờ uống cho gọn hơn không.
Việc rà soát lại toàn bộ danh sách thuốc định kỳ là việc nên làm, đặc biệt với người cao tuổi dùng nhiều loại.
Khi quên là lý do chính
Hãy thử những cách này:
- Hộp chia thuốc theo ngày trong tuần.
- Gắn giờ uống với thói quen cố định: đánh răng, bữa ăn.
- Đặt thuốc ở nơi bạn nhìn thấy mỗi ngày.
- Đặt báo thức trên điện thoại.
- Nhờ người nhà nhắc.
- Đánh dấu vào lịch sau khi uống.
Hãy hỏi dược sĩ tư vấn — họ quen với vấn đề này và có nhiều gợi ý thực tế.
Hiểu vì sao phải uống
Đây là yếu tố nền tảng. Nếu bạn không rõ thuốc này để làm gì, rất khó duy trì được lâu.
Hãy hỏi với từng loại:
- Thuốc này để làm gì.
- Nếu không uống thì điều gì xảy ra.
- Uống trong bao lâu.
- Làm sao biết nó có tác dụng.
Câu thứ hai thường tạo động lực mạnh nhất.
Khi nghe lời khuyên từ người khác
Rất thường gặp: người quen bảo thuốc đó hại, nên uống thứ khác, nên ngừng đi.
Cách xử lý:
- Đừng ngừng thuốc theo lời khuyên đó.
- Ghi lại điều họ nói.
- Mang tới hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
- Nhớ rằng bệnh của họ có thể khác bệnh của bạn.
Đặc biệt cảnh giác với người bán sản phẩm khuyên bạn ngừng thuốc bác sĩ kê. Đây là dấu hiệu nguy hiểm rõ ràng.
Vai trò của gia đình
- Nhắc nhở nhẹ nhàng, không cằn nhằn.
- Giúp sắp thuốc vào hộp chia.
- Đi cùng tới buổi khám để hiểu đơn thuốc.
- Chú ý nếu thấy thuốc còn nhiều bất thường.
- Hỏi xem có khó khăn gì không thay vì trách.
Điểm cuối quan trọng: trách móc thường khiến người bệnh giấu việc không uống thay vì nói ra.
Tóm lại
Không uống thuốc đều hiếm khi do lười — nguyên nhân thường là tác dụng phụ, chi phí, quá nhiều loại, hoặc thấy đỡ rồi tự ngừng. Điều quan trọng nhất bạn làm được là nói thật với bác sĩ, vì nếu họ tưởng bạn uống đều thì có thể tăng liều không cần thiết. Và đừng bao giờ tự ngừng thuốc theo lời khuyên của người quen hay người bán hàng — hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người không uống thuốc đều?
Nguyên nhân thường là tác dụng phụ, chi phí, quá nhiều loại, thấy đỡ rồi tự ngừng, hoặc không hiểu vì sao phải uống.
Thấy khoẻ rồi có ngừng thuốc được không?
Không nên tự ngừng. Nhiều bệnh không có triệu chứng nhưng vẫn gây tổn thương. Hãy hỏi bác sĩ trước.
Tôi có nên nói thật là mình quên nhiều không?
Rất nên. Nếu bác sĩ tưởng bạn uống đều mà thực ra không, họ có thể kết luận sai là thuốc không hiệu quả.
Có cách nào giúp nhớ uống thuốc không?
Có nhiều cách: hộp chia thuốc, gắn với thói quen sẵn có, đặt báo thức, nhờ người nhắc. Hãy hỏi dược sĩ tư vấn.